ឫសគល់នៃវិវាទព្រំដែនរវាងកម្ពុជា និងថៃ (Roots of the Cambodia–Thai)

វិវាទព្រំដែនរវាង កម្ពុជា និងថៃ ជាពិសេសពាក់ព័ន្ធនឹងប្រាសាទព្រះវិហារ និងតំបន់ជុំវិញ មានឫសគល់ដ៏ជ្រៅជា ច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយ។ ខាងក្រោមនេះ គឺជាកត្តាមួយចំនួន ដែលជាឬសគល់នាំទៅដល់បញ្ហាវិវាទព្រំដែនរវាង ប្រជាជាតិទាំងពីរ៖

១. កត្តា មូលដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រ រវាងខ្មែរ និងសៀម

• សម័យអង្គរ (សតវត្សទី ៩–១៥): កម្ពុជាធ្លាប់ជាចក្រភពខ្មែរដ៏មានឥទ្ធិពល គ្របដណ្តប់ដល់ដីធ្លីមួយផ្នែក ធំនៃប្រទេសថៃ ឡាវ និងវៀតណាមខាងត្បូងសព្វថ្ងៃ។
• ការលូតលាស់របស់សៀម (ចាប់ពីសតវត្សទី ១៥): បន្ទាប់ពីអង្គរធ្លាក់ចុះខ្សោយឥទ្ធិពលក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១ អាណាចក្រសៀម (អយុធ្យា បន្ទាប់មករាជធានីបាងកក) បានវាទីពង្រីកចូលដែនដីដែលធ្លាប់ជាដីរបស់ ខ្មែរ។ កម្ពុជាបាត់បង់ដីជាច្រើន រួមទាំងតំបន់សុរិន្ទ ស៊ីសាកេត និងបុរីរម្យជាដើម ដែលស្ថិតនៅក្នុងប្រទេស ថៃសព្វថ្ងៃ។ ដោយហេតុនេះហើយ ក៏បានបន្សល់ទុកអំណះអំណាងប្រវត្តិសាស្ត្រជាប់លាប់រវាងទាំងពីរ ភាគី។

២. កត្តាផែនទី និងសន្ធិសញ្ញាសម័យអាណានិគម

• កម្ពុជា ក្រោមអាណានិគមបារាំង (1863–1953): ពេលកម្ពុជា ធ្លាប់ជាអាណានិគមបារាំង បារាំង បានចាប់ផ្តើមកំណត់ព្រំដែនជាមួយសៀម។សន្ធិសញ្ញា ឆ្នាំ 1904 និង 1907: បារាំង និងសៀមបានចុះសន្ធិ សញ្ញាកំណត់ខណ្ឌសីមា ដោយផែនទីបង្ហាញថា ប្រាសាទព្រះវិហារ ស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីកម្ពុជា។ សៀមបាន ចុះហត្ថលេខាយល់ព្រមទទួលស្គាល់ ប៉ុន្តែមិនបានយល់ពេញលេញអំពីផលប៉ះពាល់នោះទេ។ក្រោយមក ថៃអះអាងថា ផែនទីនេះមិនសមហេតុផល ព្រោះជាការបង្ខំចិត្តក្នុងសម័យអាណានិគម។ ចំពោះបញ្ហាផែនទី ប្រទេសកម្ពុជា ប្រើប្រាស់ និងទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការផែនទីបារាំងឆ្នាំ ១៩០៧ (Annex I map)។ ចំណែក ឯប្រទេសថៃវិញ ថៃប្រើផែនទីដែលគូសដោយឯកតោភាគីផ្អែកលើ ការបកស្រាយខ្សែភ្នំ និង ខ្សែទឹកធ្លាក់។ ដូចហ្នឹងហើយដែលធ្វើឲ្យខ្សែបន្ទាត់ព្រំដែនមិនស៊ីមេទ្រីគ្នា ហើយបង្កជាជម្លោះនៅលើចំណុចមួយចំនួន ដូចជាតំបន់មុំបី ប្រាសាទព្រះវិហារនិងបរិវេណជុំវិញ ប្រាសាទតាមាន់ធំ ប្រាសាទតាមាន់តូច ប្រាសាទតាក្របីជាដើម។

៣.កត្តា វិវាទអំពីប្រាសាទព្រះវិហារ

• ប្រទេសកម្ពុជាបានទទួលឯករាជ្យពេញលេញពីអាណានិគមបារាំងនៅថ្ងៃទី 9 ខែវិច្ឆិកាឆ្នាំ 1953។ ប្រទេសសៀម មើលឃើញថាបារាំងលែងជាម្ចាស់លើប្រទេសកម្ពុជាទៀតហើយ មួយឆ្នាំក្រោយមកគឺនៅឆ្នាំ 1954 ទាហានថៃ បានចូលកាន់កាប់ប្រាសាទព្រះវិហារ។
• ប្រទេសកម្ពុជា បានធ្វើការប្ដឹងទាស់ចំពោះការឈ្លានពានរបស់សៀមមកលើប្រាសាទព្រះវិហារទៅកាន់តុលាការ យុត្តិធម៌អន្តរជាតិ។
• ឆ្នាំ 1962 តុលាការអន្តរជាតិ (ICJ) បានវិនិច្ឆ័យថា ប្រាសាទព្រះវិហារស្ថិតក្នុងទឹកដីកម្ពុជា តាមផែនទីឆ្នាំ 1907 ហើយបញ្ជាឲ្យថៃត្រូវតែដកទាហានចេញ។
• ទោះជាយ៉ាងណា ដីជុំវិញប្រហែល ៤,៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ មិនទាន់កំណត់ច្បាស់លាស់ទេ ដោយបន្តជាមូលហេតុ ឲ្យមានវិវាទ។

៤. កត្តាជាតិនិយម និងនយោបាយ

រដ្ឋាភិបាលទាំងពីរបានយកប្រធានបទប្រាសាទជាការបង្កើនមោទនភាពជាតិ។ ចំពោះកម្ពុជា ប្រាសាទព្រះវិហារ គឺជានិមិត្តសញ្ញានៃ មរតកវប្បធម៌ និងមោទនភាពជាតិខ្មែរ។ តែចំពោះថៃ ក្រុមជាតិនិយមអះអាងថា ថៃត្រូវបាន “បោកប្រាស់” ដោយអាណានិគម។ អ្នកនយោបាយទាំងពីរភាគី ក៏ប្រើប្រាស់ប្រធានបទនេះដើម្បីទាញ អត្ថប្រយោជន៍នយោបាយផ្ទៃក្នុងរៀងៗ ខ្លួនផង ដែរ។

៥. ភាពតានតឹងសម័យទំនើប

ឆ្នាំ 2008: ប្រាសាទព្រះវិហារ ត្រូវបានចុះបញ្ជីជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការ UNESCO ក្នុងនាមកម្ពុជាជាម្ចាស់។ ការនេះបានបង្កឲ្យមានការតវ៉ាពីក្រុមជាតិនិយមថៃ។ ឆ្នាំ 2008–2011: មានការប៉ះទង្គិច យោធារវាងទាហានទាំងពីរភាគី មិនដែលឱ្យមានការខូចខាត បាត់បង់ជីវិត និងមានអ្នករងគ្រោះទាំងសងខាង។

ឆ្នាំ 2013: តុលាការអន្តរជាតិ បានបញ្ជាក់ម្ដងទៀតថា កម្ពុជាមានអធិបតេយ្យភាពលើតំបន់ប្រាសាទទាំងមូល រួមទាំងអធិបតេយ្យភាពលើតំបន់ជុំវិញប្រមាណ 4.6 គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ហើយថៃត្រូវតែដកទាហានចេញ។ ទោះជាយ៉ាងណា តំបន់តូចខ្លះនៅជាប់ព្រំដែន ក៏នៅមានវិវាទ។

សរុបមក ឬសគល់នៃជម្លោះខ្មែរនិងថៃ គឺជាការប្រកួតប្រជែងរវាងខ្មែរ និងសៀមតាំងពីសម័យបុរាណ បញ្ហាផែនទី និងសន្ធិសញ្ញាសម័យអាណានិគម ការវិនិច្ឆ័យរបស់តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ ICJ ឆ្នាំ 1962 និងបញ្ហាដីជុំវិញ ប្រាសាទ កត្តាជាតិនិយម និងអត្ថប្រយោជន៍នយោបាយ និងការចុះបញ្ជីប្រាសាទព្រះវិហារជាបេតិកភណ្ឌ ពិភពលោក ឆ្នាំ 2008 ដែលកាន់តែបង្កភាពតានតឹង។សរុបមកវិញ វិវាទនេះមិនមែនសុទ្ធតែអំពីដីធ្លីទេ ប៉ុន្តែជាការចងភ្ជាប់ជាមួយ ប្រវត្តិសាស្ត្រ អត្តសញ្ញាណ និងមោទនភាពជាតិ ហើយព្រំដែនសម័យអាណានិគមបានធ្វើឲ្យកាន់តែស្មុគស្មាញ។